ممکن است یک نفر سوار خودروی برقی شود، چند کیلومتر رانندگی کند و هیچ مشکلی نداشته باشد؛ اما نفر دیگری بعد از همان مسیر احساس کند معده‌اش با این فناوری جدید چندان موافق نیست!
این اتفاق آن‌قدرها هم عجیب نیست. بعضی سرنشینان در خودروهای برقی بیشتر دچار سرگیجه، تهوع یا همان چیزی می‌شوند که معمولاً به آن ماشین‌گرفتگی می‌گوییم. جالب‌تر اینکه دلیل آن لزوماً به خود «برقی بودن» خودرو مربوط نیست؛ بلکه ترکیبی از نحوه حرکت خودرو، شتاب‌گیری و ترمزگیری، سکوت کابین و کاری است که سرنشین هنگام حرکت انجام می‌دهد.
در سال‌های اخیر، با گسترش خودروهای برقی و سیستم‌های رانندگی خودکار، این موضوع حتی به یکی از مسائل مورد توجه پژوهشگران حوزه راحتی سرنشین تبدیل شده است. مطالعات جدید نیز نشان داده‌اند که شدت حرکت خودرو و به‌خصوص شتاب‌گیری و کاهش سرعت می‌تواند روی علائم ماشین‌گرفتگی اثر بگذارد.
پس اگر کسی می‌گوید «از وقتی با ماشین برقی سفر می‌کنم بیشتر حالم بد می‌شود»، احتمالاً فقط در حال بهانه گرفتن نیست!
اول از همه؛ چرا اصلاً در خودرو حالت تهوع می‌گیریم؟
مغز ما برای تشخیص حرکت، فقط به یک حس متکی نیست.
چشم‌ها به مغز می‌گویند چه اتفاقی در اطرافمان می‌افتد. گوش داخلی، که سیستم تعادل بدن در آن قرار دارد، شتاب و حرکت سر را تشخیص می‌دهد. عضلات و مفاصل هم اطلاعاتی درباره وضعیت بدن به مغز ارسال می‌کنند.
وقتی این اطلاعات با یکدیگر هماهنگ باشند، همه‌چیز عادی است.
اما فرض کنید داخل خودرو نشسته‌اید و مشغول خواندن پیام‌های گوشی هستید. چشم شما تقریباً ثابت مانده و صفحه موبایل را می‌بیند، در حالی که گوش داخلی شما احساس می‌کند بدن در حال شتاب گرفتن، ترمز کردن و پیچیدن است.
مغز با دو پیام متفاوت روبه‌رو می‌شود:
«من تقریباً ثابت هستم.»
و همزمان:
«نه، ما داریم حرکت می‌کنیم!»
همین اختلاف اطلاعات می‌تواند باعث بروز علائم ماشین‌گرفتگی شود.
تهوع، سرگیجه، عرق کردن، احساس گرما و سردرد از علائم رایج آن هستند.
خودروهای برقی چه چیزی را متفاوت می‌کنند؟
اینجا به بخش جذاب ماجرا می‌رسیم.
موتورهای الکتریکی می‌توانند گشتاور خود را بسیار سریع در اختیار خودرو قرار دهند. نتیجه این است که خودروهای برقی، مخصوصاً مدل‌های قدرتمند، می‌توانند شتاب‌گیری بسیار سریع و در عین حال کاملاً نرم داشته باشند.
برای راننده، این اتفاق ممکن است فوق‌العاده لذت‌بخش باشد.
اما برای سرنشینی که انتظار چنین شتابی را ندارد، داستان می‌تواند متفاوت باشد.
فرض کنید خودرو در سکوت کامل حرکت می‌کند و ناگهان راننده پدال گاز را فشار می‌دهد. خبری از صدای افزایش دور موتور، تعویض دنده یا لرزش معمول یک خودروی بنزینی نیست؛ اما بدن شما شتاب را کاملاً احساس می‌کند.
به عبارتی، گوش شما ممکن است هنوز نفهمیده باشد چه اتفاقی افتاده، اما بدن شما کاملاً متوجه شده است!
پژوهش‌های مربوط به خودروهای برقی و هوشمند نیز به همین مسئله اشاره کرده‌اند؛ پاسخ سریع موتور و برخی الگوهای شتاب‌گیری و ترمزگیری می‌توانند حرکاتی ایجاد کنند که برای بعضی سرنشینان ناخوشایندتر باشند.
ترمز گرفتن هم می‌تواند مقصر باشد
یکی از ویژگی‌های جالب بسیاری از خودروهای برقی، ترمز احیاکننده یا Regenerative Braking است.
وقتی راننده پای خود را از روی پدال گاز برمی‌دارد، خودرو می‌تواند سرعت خود را با استفاده از موتور الکتریکی کاهش دهد و بخشی از انرژی جنبشی را دوباره به باتری برگرداند.
این سیستم برای افزایش بهره‌وری فوق‌العاده است.
اما اگر تنظیم آن تهاجمی باشد، کاهش سرعت می‌تواند برای سرنشین کاملاً محسوس باشد؛ مخصوصاً اگر راننده مرتب پدال را رها کند و دوباره فشار دهد.
در خودروهای مجهز به رانندگی با یک پدال، این موضوع بیشتر به چشم می‌آید. راننده ممکن است فقط با تغییر فشار پای خود، بارها سرعت خودرو را کم و زیاد کند، در حالی که سرنشین عقب حتی نداند چرا بدنش مدام به جلو و عقب حرکت می‌کند.
جالب اینکه یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز ارتباط میان کاهش سرعت و شدت علائم ماشین‌گرفتگی را بررسی کرده و نشان داده است که واکنش افراد به این شرایط می‌تواند تفاوت زیادی داشته باشد.
چرا صدای موتور بنزینی مهم است؟
شاید عجیب باشد، اما صدا هم بخشی از تجربه حرکت است.
وقتی سوار یک خودروی بنزینی می‌شوید، مغز شما از روی صدای موتور تا حدی می‌تواند متوجه شود که خودرو در حال شتاب گرفتن است یا سرعتش در حال کاهش است.
صدای موتور بالا می‌رود.
دنده عوض می‌شود.
لرزش خودرو تغییر می‌کند.
همه این‌ها نوعی اطلاعات حسی درباره حرکت خودرو هستند.
در خودروی برقی، بخش بزرگی از این اطلاعات حذف می‌شود.
خودرو می‌تواند با صدای بسیار کمی شتاب بگیرد و سرعتش را کاهش دهد. بنابراین ممکن است چیزی که بدن شما احساس می‌کند، با چیزی که گوش و چشم شما انتظار دارند کاملاً هماهنگ نباشد.
البته این به معنی آن نیست که سکوت خودروهای برقی مستقیماً باعث تهوع می‌شود. ماشین‌گرفتگی عوامل بسیار متنوعی دارد و حساسیت افراد نیز با یکدیگر فرق می‌کند.
اما کاهش برخی نشانه‌های صوتی حرکت می‌تواند در بعضی شرایط، پیش‌بینی حرکت خودرو را برای سرنشین دشوارتر کند.
مشکل وقتی شروع می‌شود که گوشی را هم باز کنید!
حالا یک آزمایش ساده تصور کنید.
روی صندلی عقب یک خودروی برقی نشسته‌اید.
هدفون در گوش دارید.
به صفحه موبایل نگاه می‌کنید.
راننده هم در یک خیابان پرپیچ‌وخم در حال حرکت است.
ترمز احیاکننده خودرو هم نسبتاً قوی تنظیم شده.
تقریباً دارید تمام اطلاعاتی را که مغز برای پیش‌بینی حرکت خودرو نیاز دارد از خودتان می‌گیرید!
چشم شما به یک صفحه ثابت نگاه می‌کند، در حالی که گوش داخلی‌تان شتاب‌ها و چرخش‌های مختلف را احساس می‌کند.
پژوهش‌های انجام‌شده روی سرنشینان خودرو نیز نشان داده‌اند که انجام فعالیت‌های بصری هنگام حرکت، مانند کار کردن با یک وسیله دستی، می‌تواند شدت ماشین‌گرفتگی را افزایش دهد.
به همین دلیل است که ممکن است کسی در یک مسیر مشخص هیچ مشکلی نداشته باشد، اما همان مسیر را هنگام خواندن کتاب یا نگاه کردن به گوشی بسیار سخت‌تر تحمل کند.
چرا بعضی‌ها خیلی بیشتر از بقیه اذیت می‌شوند؟
اگر شما در یک خودروی برقی خیلی راحت باشید و دوستتان بعد از ده دقیقه حالش بد شود، لزوماً یکی از شما درست می‌گوید و دیگری اشتباه نمی‌کند.
حساسیت افراد به ماشین‌گرفتگی بسیار متفاوت است.
برخی افراد از کودکی به ماشین‌گرفتگی حساس بوده‌اند. برخی دیگر فقط در شرایط خاص دچار آن می‌شوند.
پژوهش‌های جدید نیز نشان داده‌اند که ویژگی‌های فردی می‌توانند نقش بسیار مهمی داشته باشند و حتی در برخی آزمایش‌ها، حساسیت فردی یکی از مهم‌ترین عوامل مرتبط با شدت علائم بوده است.
به همین دلیل نمی‌توان گفت «خودروهای برقی باعث تهوع می‌شوند».
دقیق‌تر این است که بگوییم برخی ویژگی‌های حرکتی خودروهای برقی می‌توانند برای بعضی افراد شرایط مساعدتری برای ماشین‌گرفتگی ایجاد کنند.
این تفاوت کوچک در جمله، از نظر علمی خیلی مهم است.
آیا رانندگی نرم‌تر مشکل را حل می‌کند؟
در بسیاری از شرایط، می‌تواند کمک کند.
اگر راننده شتاب‌گیری و ترمزگیری را آرام‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر انجام دهد، حرکات ناگهانی بدن کمتر می‌شود.
تنظیم مناسب شدت ترمز احیاکننده هم می‌تواند تجربه سرنشین را تغییر دهد. در برخی خودروها حتی می‌توان شدت این سیستم را تنظیم کرد.
اما یک نکته مهم‌تر وجود دارد:
به مسیر نگاه کنید.
اگر مستعد ماشین‌گرفتگی هستید، نگاه کردن به بیرون خودرو و دنبال کردن مسیر می‌تواند بهتر از خیره شدن به موبایل باشد. پژوهش‌های اخیر نیز نشان داده‌اند که کنار گذاشتن فعالیت بصری و نگاه کردن به محیط بیرون می‌تواند به کاهش علائم کمک کند.
این توصیه ساده، شاید از هر فناوری پیچیده‌ای کاربردی‌تر باشد.
خودروسازها هم دارند به این مشکل فکر می‌کنند
موضوع آن‌قدر جدی شده که پژوهشگران و خودروسازان به دنبال راه‌هایی برای کاهش ماشین‌گرفتگی هستند.
یکی از ایده‌های جالب، استفاده از هشدارهای لمسی است.
برای مثال، اگر خودرو چند لحظه بعد قرار است وارد یک پیچ شود، صندلی می‌تواند با یک لرزش بسیار ظریف به بدن سرنشین اطلاع دهد که چه حرکتی در راه است.
ایده این است که مغز قبل از وقوع حرکت، یک نشانه دریافت کند و بهتر بتواند آن را پیش‌بینی کند.
یک مطالعه منتشرشده در سپتامبر ۲۰۲۶ روی جاده‌های واقعی نشان داد که چنین نشانه‌های لمسی پیش‌بینی‌کننده می‌توانند ماشین‌گرفتگی سرنشینان را کاهش دهند؛ هرچند پژوهشگران تأکید کرده‌اند که اثر آن به شرایط رانندگی و تعداد مانورها نیز بستگی دارد.
شاید در آینده صندلی خودرو فقط برای نشستن نباشد؛ بلکه به نوعی «مترجم حرکت» بین خودرو و بدن انسان تبدیل شود.
شاید خودروهای آینده باید به جای سریع‌تر بودن، قابل‌پیش‌بینی‌تر باشند
تا امروز وقتی درباره پیشرفت خودروهای برقی صحبت می‌کنیم، معمولاً اعداد جذاب‌تری داریم:
۰ تا ۱۰۰ در چند ثانیه
برد چند صد کیلومتر
شارژ در چند دقیقه
اما هرچه خودروها هوشمندتر و سریع‌تر می‌شوند، یک سؤال دیگر هم اهمیت پیدا می‌کند:
آیا بدن انسان هم می‌تواند با این سرعت تغییرات کنار بیاید؟
خودرویی که در چند ثانیه شتاب می‌گیرد، الزاماً برای همه سرنشینان لذت‌بخش نیست.
خودرویی که با یک پدال رانده می‌شود، ممکن است برای یک نفر فوق‌العاده راحت و برای دیگری آزاردهنده باشد.
و خودرویی که در سکوت کامل حرکت می‌کند، ممکن است برای بعضی‌ها آرامش‌بخش باشد و برای بعضی دیگر احساس عجیبی ایجاد کند.
این موضوع نشان می‌دهد طراحی خودرو فقط درباره موتور، باتری و نرم‌افزار نیست؛ بدن انسان هم بخشی از سیستم خودرو است.
شاید نسل بعدی خودروهای برقی فقط قرار نباشد سریع‌تر، کم‌مصرف‌تر و هوشمندتر باشند. شاید لازم باشد یاد بگیرند چطور حرکت خود را طوری انجام دهند که مغز ما هم با آن کنار بیاید.
چون در نهایت، مهم نیست خودرو چقدر پیشرفته است؛ اگر سرنشین بعد از ده دقیقه چشم‌هایش را ببندد و بگوید «یکی نگه داره پیاده شم»، فناوری چندان به کارش نیامده است!
