تصور کنید یک پورشه برقی را سال‌ها رانده‌اید. باتری خودرو دیگر برای استفاده اصلی مناسب نیست و در نهایت به مرکز بازیافت فرستاده می‌شود. شاید فکر کنید داستان آن باتری همان‌جا تمام شده است.
اما پورشه در سپتامبر ۲۰۲۶ نشان داد که ماجرا می‌تواند جور دیگری ادامه پیدا کند.
این شرکت اعلام کرد در یک پروژه آزمایشی، برای نخستین بار سلول‌هایی ساخته که مواد فعال کاتد آن‌ها به‌طور کامل از مواد اولیه بازیافتی باتری‌های ولتاژبالای خود پورشه تأمین شده است. این مواد شامل لیتیوم، نیکل، کبالت و منگنز هستند و در همکاری با شرکت آلمانی cylib از باتری‌های قدیمی بازیابی شده‌اند.
به زبان ساده‌تر، بخشی از چیزی که زمانی داخل یک باتری پورشه بوده، حالا می‌تواند دوباره به یک باتری جدید برگردد.
باتری قرار نیست فقط «دور انداخته» شود
یکی از پرسش‌هایی که از همان سال‌های ابتدایی گسترش خودروهای برقی مطرح شد، این بود که با باتری‌های بزرگ و گران‌قیمت این خودروها در پایان عمرشان چه اتفاقی خواهد افتاد.
باتری خودرو برقی یک قطعه معمولی نیست که بتوان آن را مثل یک لاستیک فرسوده کنار گذاشت. داخل آن مواد ارزشمندی وجود دارد که استخراج و تولیدشان هزینه‌بر است؛ موادی مانند لیتیوم، نیکل، کبالت و منگنز.
بنابراین یک باتری قدیمی، در واقع می‌تواند چیزی شبیه یک معدن کوچک باشد؛ معدنی که مواد اولیه‌اش قبلاً استخراج، پالایش و وارد یک باتری شده‌اند.
اگر بتوان این مواد را با کیفیت مناسب دوباره استخراج کرد، دیگر لازم نیست برای ساخت هر باتری جدید، تمام مواد اولیه از منابع طبیعی تأمین شوند.
اینجاست که مفهوم اقتصاد چرخشی وارد صنعت خودرو می‌شود.
به جای اینکه مسیر مواد این‌طور باشد:
معدن ← کارخانه ← باتری ← خودرو ← ضایعات
هدف این است که مسیر به چیزی شبیه این تبدیل شود:
معدن ← کارخانه ← باتری ← خودرو ← بازیافت ← باتری جدید
و پروژه جدید پورشه دقیقاً به دنبال نزدیک شدن به همین حلقه است.
پورشه دقیقاً چه کاری انجام داده است؟
پورشه همراه با شرکت بازیافت باتری cylib در حال اجرای یک پروژه آزمایشی برای بازیابی مواد ارزشمند از باتری‌های ولتاژبالاست.
در مرحله‌های اولیه، باتری‌های پایان‌عمر ابتدا تخلیه و باز می‌شوند، سپس مواد آن‌ها به‌صورت مکانیکی خرد شده و محصولی موسوم به Black Mass تولید می‌شود. این ماده حاوی ترکیبات مختلفی است که باید در مراحل بعدی از یکدیگر جدا و تصفیه شوند.
در پروژه جدید، ماجرا یک قدم جلوتر رفته است.
پورشه اعلام کرده مواد بازیافتی شامل لیتیوم، نیکل، کبالت و منگنز پس از فرآوری، در ساخت ماده فعال کاتد سلول‌های جدید مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
نکته مهم اینجاست که این مواد در این مرحله ۱۰۰ درصد بازیافتی بوده‌اند.
سلول‌هایی که در این پروژه ساخته شده‌اند اکنون تحت آزمایش‌های عملی قرار دارند و پورشه هنوز نگفته که چنین سلول‌هایی قرار است به این زودی وارد خودروهای تولید انبوه شوند.
«۱۰۰ درصد بازیافتی» دقیقاً یعنی چه؟
این قسمت مهم است، چون عبارت «باتری کاملاً بازیافتی» می‌تواند کمی گمراه‌کننده باشد.
پورشه نگفته که تمام اجزای یک سلول باتری، از پوسته گرفته تا جداکننده و تمام مواد دیگر، از باتری‌های قدیمی ساخته شده‌اند.
آنچه این شرکت اعلام کرده این است که مواد فعال کاتد مورد استفاده در سلول‌های آزمایشی، از مواد اولیه بازیافتی تأمین شده‌اند.
همین موضوع به‌تنهایی دستاورد قابل توجهی است، اما نباید آن را با تولید یک باتری کاملاً بازیافتی اشتباه گرفت.
در واقع، ارزش این پروژه بیشتر در این است که نشان می‌دهد مواد ارزشمند یک باتری قدیمی می‌توانند دوباره به چرخه تولید سلول بازگردند؛ آن هم نه صرفاً به‌عنوان ماده‌ای کم‌ارزش، بلکه برای ساخت بخشی از یک باتری جدید.
چرا این موضوع برای خودروهای برقی مهم است؟
تعداد خودروهای برقی در جهان همچنان در حال افزایش است و طبیعی است که چند سال بعد، تعداد باتری‌هایی که به پایان عمر خود می‌رسند نیز بیشتر شود.
این موضوع می‌تواند یک چالش بزرگ ایجاد کند.
اگر میلیون‌ها باتری بزرگ در سال‌های آینده به مرحله پایان عمر برسند، صنعت خودرو باید راهی برای مدیریت آن‌ها پیدا کند. دفن کردن یا از بین بردن این باتری‌ها هم به معنای از دست دادن مواد ارزشمند داخل آن‌هاست و هم از نظر زیست‌محیطی و اقتصادی راه‌حل مناسبی نیست.
از طرف دیگر، وابستگی صنعت باتری به مواد اولیه خاص می‌تواند مسئله دیگری باشد.
بازیافت مؤثر می‌تواند بخشی از این فشار را کاهش دهد.
اگر لیتیوم، نیکل، کبالت و سایر مواد موجود در باتری‌های قدیمی بتوانند دوباره وارد چرخه تولید شوند، بخشی از نیاز به مواد اولیه جدید از طریق همان باتری‌هایی تأمین می‌شود که قبلاً وارد خودرو شده‌اند.
به بیان ساده، خودروهای برقی آینده می‌توانند بخشی از مواد اولیه خودروهای برقی آینده را در خودشان حمل کنند.
این ایده شاید از خود خودرو جذاب‌تر باشد.
پورشه از کجا این باتری‌ها را می‌آورد؟
پروژه پورشه فقط یک آزمایش آزمایشگاهی جدا از دنیای واقعی نیست.
این شرکت اعلام کرده از ماه مه ۲۰۲۶، باتری‌های ولتاژبالای پایان‌عمر جمع‌آوری‌شده از مراکز پورشه در آلمان وارد فرآیند بازیافت شده‌اند.
این فرآیند با استفاده از یک روش مبتنی بر آب انجام می‌شود و مواد بازیابی‌شده قرار است از سال ۲۰۲۸ برای تولید سلول‌های باتری در اختیار پورشه و برخی شرکای منتخب قرار بگیرند.
یعنی پورشه در حال ساختن یک زنجیره نسبتاً مشخص است:
باتری قدیمی از خودرو خارج می‌شود، مواد ارزشمند آن بازیابی می‌شوند، مواد دوباره فرآوری می‌شوند و در نهایت امکان استفاده از آن‌ها در باتری‌های آینده فراهم می‌شود.
اگر این زنجیره در مقیاس بزرگ اقتصادی باشد، می‌تواند تصویر متفاوتی از آینده باتری خودروهای برقی ایجاد کند.
آیا این کار واقعاً به محیط زیست کمک می‌کند؟
پاسخ کوتاه این است: پتانسیل آن زیاد است، اما میزان اثر واقعی به نحوه اجرای فرآیند بستگی دارد.
بازیافت به خودی خود به این معنی نیست که تمام مشکلات زیست‌محیطی باتری حل شده‌اند.
برای بازیافت باتری باید آن را جمع‌آوری، حمل، تخلیه، باز و خرد کرد و سپس مواد مختلف را از یکدیگر جدا و تصفیه کرد. تمام این مراحل انرژی و تجهیزات نیاز دارند.
بنابراین مسئله اصلی فقط این نیست که «آیا می‌توان باتری را بازیافت کرد؟»
سؤال مهم‌تر این است:
آیا می‌توان این کار را با مصرف انرژی، هزینه و آلودگی کمتر از استخراج و فرآوری مواد اولیه جدید انجام داد؟
هرچه فناوری بازیافت بهتر شود و حجم باتری‌های قابل بازیافت افزایش پیدا کند، پاسخ می‌تواند امیدوارکننده‌تر باشد.
یک باتری چند زندگی می‌تواند داشته باشد؟
اینجا داستان حتی جالب‌تر می‌شود.
پایان عمر یک باتری برای خودرو لزوماً به معنای پایان عمر تمام سلول‌ها و مواد تشکیل‌دهنده آن نیست.
ممکن است یک باتری پس از سال‌ها استفاده دیگر عملکرد ایده‌آلی برای خودرو نداشته باشد، اما برخی از سلول‌ها یا مواد داخل آن هنوز ارزشمند باشند.
در بعضی سناریوها، باتری می‌تواند برای کاربردهای ذخیره انرژی مورد استفاده قرار گیرد و بعد از آن، مواد اولیه آن بازیافت شوند.
بنابراین می‌توان یک مسیر چندمرحله‌ای برای آن تصور کرد:
خودرو ← استفاده دوم ← بازیافت ← باتری جدید
در این نگاه، باتری دیگر یک قطعه مصرفی ساده نیست؛ بلکه تبدیل به یک مخزن قابل بازیابی برای مواد ارزشمند می‌شود.
البته اینکه هر باتری دقیقاً چند «زندگی» داشته باشد، به نوع باتری، وضعیت سلول‌ها، هزینه بازیافت و کاربرد بعدی آن بستگی دارد.
آیا روزی باتری یک پورشه قدیمی وارد پورشه جدید می‌شود؟
از نظر فنی، ایده آن دیگر فقط یک داستان علمی‌تخیلی نیست.
پورشه همین حالا اعلام کرده مواد بازیافتی از باتری‌های خودش را وارد چرخه تولید سلول‌های آزمایشی کرده است. این شرکت همچنین گفته در صورت موفقیت مراحل بعدی، نتایج این پروژه می‌تواند پایه‌ای برای استفاده آینده از این مواد در سلول‌های باتری تولید سری باشد.
البته بین «ساخت چند سلول آزمایشی» و «استفاده گسترده در خودروهای تولید انبوه» فاصله زیادی وجود دارد.
باتری خودرو باید استانداردهای بسیار سختی را از نظر ایمنی، دوام، عملکرد، پایداری و کیفیت پشت سر بگذارد. مواد بازیافتی نیز باید بتوانند این استانداردها را به شکل پایدار و اقتصادی تأمین کنند.
اما اگر این مراحل با موفقیت طی شوند، یک تصویر جذاب از آینده شکل می‌گیرد.
ممکن است سال‌ها بعد، بخشی از مواد موجود در باتری یک خودروی جدید، قبلاً در باتری خودروی دیگری استفاده شده باشد.
و شاید حتی بخشی از آن مواد، سال‌ها قبل در یک پورشه دیگر بوده باشد.
آینده خودروهای برقی فقط به باتری بهتر وابسته نیست
وقتی درباره آینده خودروهای برقی صحبت می‌کنیم، معمولاً ذهنمان سراغ باتری‌هایی با برد بیشتر، شارژ سریع‌تر یا وزن کمتر می‌رود.
اما شاید یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌ها در جایی اتفاق بیفتد که کمتر دیده می‌شود: بعد از پایان عمر خودرو.
اگر صنعت بتواند باتری‌ها را به‌گونه‌ای طراحی کند که مواد ارزشمندشان راحت‌تر بازیابی شوند، شبکه‌های جمع‌آوری و بازیافت گسترده ایجاد کند و مواد بازیافتی را دوباره با کیفیت بالا وارد تولید کند، خودرو برقی می‌تواند بخشی از یک چرخه بسیار متفاوت باشد.
در چنین آینده‌ای، خودرو فقط محصولی نیست که تولید شود، چند سال رانده شود و بعد کنار گذاشته شود.
مواد داخل آن می‌توانند دوباره به کارخانه برگردند.
شاید روزی خرید یک خودروی برقی فقط به این سؤال ختم نشود که «با هر بار شارژ چند کیلومتر می‌رود؟»
یک سؤال دیگر هم به همان اندازه مهم باشد:
وقتی این خودرو دیگر روی جاده نباشد، از آن چه چیزی دوباره متولد خواهد شد؟
